<h2>Nauczyciel akademicki oraz pracownik naukowy nie mogą bez uzasadnionej przyczyny uchylić się od pełnienia funkcji recenzenta w postępowaniu w sprawie nadania stopnia doktora, stopnia doktora habilitowanego lub tytułu profesora.</h2>
Nierzetelne recenzje w środowisku akademickim i bezkarność recenzentów, którzy je sporządzają, to problem, który uwidacznia się w sposób szczególny w postępowaniach awansowych, głównie o nadanie stopnia doktora habilitowanego. Z informacji, którymi dysponuje Fundacja Science Watch Polska, wynika, że recenzje niejednokrotnie sporządzone są z naruszeniem prawa, zasad etyki i dobrych praktyk w zakresie recenzowania.

Niestety habilitanci, którzy podnoszą zarzuty w zakresie nierzetelnych recenzji i poszukują próby ochrony swoich praw, doświadczają zarówno formalnych, jak nieformalnych sankcji ze strony środowiska naukowego, w tym w sposób szczególny od osób zaangażowanych w dane postępowanie awansowe. Nie sposób nie odnieść wrażenia, że działania naukowców pokrzywdzonych nierzetelnymi recenzjami są odbierane jako naruszenie status quo, złamanie tabu czy wręcz naruszenie standardów i powagi uniwersytetu. Przyczyn takiego stanu rzeczy należy prawdopodobnie szukać w przekonaniach powszechnych w realiach akademickich, że „recenzent jest jak bóg”, jest bezkarny. Z kolei naukowiec, którzy dowodzi nierzetelności sporządzonych recenzji, postrzegany bywa jako frustrat, któremu trudno przyjąć negatywną recenzję i który nie akceptuje wyrażonej w niej krytyki. Niestety wówczas skutkuje to tym, że habilitant całkowicie pozbawiony jest ochrony i respektowania prawa do rzetelnej, obiektywnej, zgodnej z zasadami etyki oceny dorobku naukowego, również na etapie postępowania odwoławczego. Dowodem na to są m.in. historie osób, które zgłosiły się do naszej fundacji, i dokumentacja, którą dysponujemy.

Oczywiście nie należy tych patologicznych zjawisk uogólniać, co w sposób szczególny pragnę podkreślić. Jednak z uwagi na skalę zjawiska nierzetelnych recenzji postanowiliśmy zająć się procedurami dotyczącymi recenzowania i skierować zapytania w przedmiotowej sprawie m.in. do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

W piśmie z 10 lutego 2020 r. fundacja zwróciła się o udzielnie odpowiedzi na kilkanaście pytań dotyczących zasad recenzowania i odpowiedzialności recenzenta za sporządzenie nierzetelnych recenzji. Pytaliśmy m.in. o to, jakie przepisy prawa powszechnego i inne regulacje obowiązują recenzentów sporządzających recenzje dorobku naukowego w postępowaniu awansowym oraz czy sporządzenie recenzji dorobku naukowego w postępowaniu awansowym niezgodnej z przepisami prawa powszechnego lub innymi obowiązującymi regulacjami stanowi delikt dyscyplinarny.
<h3>Kryteria zostały określone</h3>
W odpowiedzi na pytania fundacji ministerstwo wskazało w pierwszej kolejności na formalne wymogi sporządzania recenzji:

„Przepisy prawa powszechnie obowiązującego regulują dwa zasadnicze aspekty procedury recenzowania w postępowaniach awansowych, tj. wymagania niezbędne do pełnienia funkcji recenzenta oraz terminy sporządzenia recenzji. W odniesieniu do postępowań awansowych wszczynanych od dnia 1 października 2019 r. zastosowanie znajduje ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2020 r., poz. 85). W przypadku postępowania w sprawie nadania stopnia doktora kryteria doboru recenzentów zostały określone w art. 190 ust. 4, stopnia doktora habilitowanego – w art. 221 ust. 4-7, natomiast tytułu profesora – w art. 229 przywołanego aktu normatywnego. Obligatoryjne terminy sporządzenia recenzji oraz opinii (w przypadku postępowania w sprawie nadania tytułu profesora) ustawa określa odpowiednio w art. 190 ust. 3, art. 221 ust. 8 oraz art. 228 ust. 4”.

W zakresie merytorycznych oraz etycznych standardów sporządzania recenzji MNiSW wskazało na Kodeks etyki pracownika naukowego, który został opracowany przez Komisję do spraw Etyki w Nauce i uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Polskiej Akademii Nauk 1 grudnia 2016 r. W otrzymanym z MNiSW piśmie z 20 lutego 2020 r. czytamy:

„Zgodnie z rozdziałem 3.4 Kodeksu zatytułowanym «Praktyki dotyczące recenzowania i opiniowania»:
<ul>
 	<li>recenzenci i opiniujący nie mogą podejmować się zadania związanego z oceną prac naukowych, dorobku naukowego lub koncepcji badawczych innych naukowców, gdy wykracza ono poza zakres ich naukowego doświadczenia i kompetencji;</li>
 	<li>recenzenci i opiniodawcy biorący udział w ocenie projektów badawczych, publikacji, dorobku naukowego, wniosków o objęcie stanowiska w instytucjach naukowych bądź innych form uznania, powinni odmówić udziału w procesie oceniania we wszystkich tych przypadkach, gdy występuje konflikt interesów pomiędzy nimi a osobą ocenianą;</li>
 	<li>recenzje i opinie powinny być skrupulatne, dokładne i obiektywne, a oceny uzasadnione. Nieuzasadnione recenzje pozytywne są równie naganne jak nieuzasadnione recenzje negatywne;</li>
 	<li>recenzenci publikacji naukowych powinni zachować swoje opinie w poufności do chwili ukazania się tych publikacji w druku;</li>
 	<li>zarówno recenzenci, jak i redaktorzy prac naukowych nie mogą bez zgody autora wykorzystywać danych lub koncepcji zawartych w dostarczonych im tekstach”.</li>
</ul>
<h3>Recenzowanie jest obowiązkiem</h3>
Na pytanie fundacji o to, czy sporządzenie niezgodnej z przepisami prawa powszechnego lub innymi obowiązującymi regulacjami recenzji dorobku naukowego w postępowaniu awansowym stanowi delikt dyscyplinarny, ministerstwo w rzeczonym piśmie przywołało na wstępie art. 183 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Wynika z niego, że nauczyciel akademicki oraz pracownik naukowy nie może bez uzasadnionej przyczyny uchylić się od pełnienia funkcji recenzenta w postępowaniu w sprawie nadania stopnia doktora, stopnia doktora habilitowanego lub tytułu profesora. Dlatego też, jak czytamy w przesłanej odpowiedzi:

„W świetle przywołanego przepisu zasadne jest zatem przyjęcie, iż – co do zasady – sporządzenie recenzji w postępowaniach awansowych stanowi jeden z obowiązków nauczyciela akademickiego i pracownika naukowego. Należy również podkreślić, iż poprzednia ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki zawiera w art. 30 ust. 1 wprost powyższe stwierdzenie. W konsekwencji zastosowanie mogą znaleźć odpowiednio art. 275 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, art. 107 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. z 2019 r., poz. 1183, z późn. zm.) oraz art. 51 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1350, z późn. zm.)”.

Następnie ministerstwo przywołało brzmienie przepisów, zgodnie z którymi nauczyciele akademiccy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za przewinienie dyscyplinarne stanowiące czyn uchybiający obowiązkom nauczyciela akademickiego lub godności zawodu nauczyciela akademickiego, natomiast pracownicy naukowi zatrudnieni w jednostkach naukowych Polskiej Akademii Nauk oraz w instytutach badawczych ponoszą odpowiedzialność dyscyplinarną za rażące naruszenie obowiązków lub uchybienie godności pracownika nauki.

W zakresie uzupełnienia stanowiska Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego należy wskazać na istotny w tej kwestii komentarz do przywołanego art. 275. Odpowiedzialność dyscyplinarna związana jest z postępowaniem sprzecznym z zasadami deontologii zawodowej, powagą i godnością wykonywanego zawodu, z czynami godzącymi w prestiż zawodu albo uchybiającymi obowiązkom nauczyciela akademickiego. Delikt dyscyplinarny oceniany musi być nie tylko w płaszczyźnie normatywnej, lecz także zawodowej, etycznej itd. Postępowanie dyscyplinarne jest niezależne od innych rodzajów postępowania – karnego, cywilnego. Oznacza to, że jeżeli czyn popełniony przez nauczyciela akademickiego wypełnia znamiona przestępstwa, nauczyciel podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej niezależnie od odpowiedzialności karnej.

W sprawie ewentualnej odpowiedzialności karnej nauczycieli akademickich warto przywołać w tym miejscu stanowisko byłego ministra nauki Jarosława Gowina wyrażone w odpowiedzi na skargę zbiorową pokrzywdzonych habilitantów dotyczącą nieprawidłowości w postępowaniach habilitacyjnych, w tym m.in. poświadczania nieprawdy w dokumentach mających znaczenie prawne, tj. recenzjach, protokołach i sporządzonych opiniach komisji habilitacyjnych.

W piśmie z 27 września 2017 r., którym dysponuje fundacja, czytamy:

„Jednocześnie uprzejmie informuję, odpowiednie przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks Karny (Dz. U.z 2016 r., poz. 1137, z późn. zm.) regulują odpowiedzialność karną, między innymi za przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (Rozdział XXVIII k.k.), w tym: przekraczanie swoich uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych (art. 231 k.k.), wystawienie dokumentu przez funkcjonariusza publicznego lub inną osobę uprawnioną, która poświadcza w nim nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie prawne (art. 271 k.k.) oraz zawierają definicję funkcjonariusza publicznego (art. 115 , § 13 k.k.). Mając na uwadze powyższe rektor, ale także inna osoba posiadająca dowody lub informacje, może złożyć zawiadomienie o przekroczeniu uprawnień i niedopełnieniu obowiązków przez nauczyciela akademickiego na innego pracownika uczelni do odpowiednich organów ścigania (policja, prokuratura)”.

[caption id="attachment_2676" align="alignnone" width="750"]<img class="size-full wp-image-2676" src="https://miesiecznik.forumakademickie.pl/wp-content/uploads/2020/06/obowiazki-i-odpowiedzialność-recenzenta-fa-06-2020-1.jpg" alt="" width="750" height="587" /> Fot. Stefan Ciechan[/caption]
<h3>Kilka podstawowych wytycznych</h3>
Na koniec pragnę zaznaczyć, że Fundacja Science Watch Polska zwróciła się z analogicznymi pytaniami, na które obszernie odpowiedziało Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, także do dyrektora Biura Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów oraz Rady Doskonałości Naukowej, ale mimo dwukrotnie skierowanych pism nasze pytania pozostawiono bez odpowiedzi merytorycznej.

Na stronie internetowej Rady Doskonałości Naukowej znajduje się natomiast zakładka „Dobre praktyki”, gdzie czytamy:

„Rada Doskonałości Naukowej zachęca zarówno podmioty zlecające wykonanie recenzji, jak i osoby je wykonujące do odpowiedniego stosowania następujących praktyk:

1. Recenzent nie powinien podejmować się zadania związanego z oceną wniosku, gdy wykracza on poza zakres jego naukowego doświadczenia i kompetencji;

2. Recenzent biorący udział w ocenie wniosku powinien odmówić udziału w procesie jego oceniania, gdy występuje konflikt interesów pomiędzy nim, a wnioskodawcą, w szczególności:
<ul>
 	<li>Recenzent jest współautorem prac naukowych wnioskodawcy;</li>
 	<li>Recenzent uczestniczył lub uczestniczy wspólnie z wnioskodawcą w zespołach badawczych realizujących projekty finansowane w drodze konkursów krajowych lub zagranicznych;</li>
 	<li>Recenzent prowadził lub prowadzi wspólnie z wnioskodawcą prace naukowe w instytucjach naukowych”.</li>
</ul>
Ponadto Rada Doskonałości Naukowej zachęca do zapoznania się i korzystania z dobrych praktyk dotyczących recenzowania, zawartych w dwóch dokumentach:
<ul>
 	<li>„Dobre praktyki w procedurach recenzyjnych w nauce”, które zostały opracowane przez Zespół do spraw Etyki w Nauce działający przy Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego w latach 2009–2010;</li>
 	<li>„Kodeks Etyki Pracownika Naukowego”, opracowany przez Komisję do spraw Etyki w Nauce, uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Polskiej Akademii Nauk 1 grudnia 2016 r.</li>
</ul>
Podstawowe zasady dotyczące recenzowania zawarte w Kodeksie Etyki zostały omówione w przywołanym piśmie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W zakresie zalecanych przez Radę Doskonałości Naukowej Dobrych praktyk dotyczących recenzowania warto przywołać kilka podstawowych wytycznych dla recenzentów. W części drugiej dokumentu, poświęconej powinnościom recenzentów, wskazano między innymi, że recenzent musi dokładnie zapoznać się z recenzowanym dziełem (dokumentacją) i dochować wszelkich starań, aby rzetelnie i uczciwie ocenić jego wartość profesjonalną i poznawczą, samodzielność i nowatorstwo. By recenzja była sprawiedliwa, konieczna jest bezstronność recenzenta w formułowaniu ocen. Jako niedopuszczalne traktuje się recenzje utrzymane w tonie emocjonalnym, jawnie nieobiektywne, a zwłaszcza złośliwe lub złożone z pochwał bez pokrycia.

Analizując zalecenia Rady Doskonałości Naukowej dla recenzentów, warto wskazać na ich konkluzje:

„Rada Doskonałości Naukowej przypomina, że prawidłowe sporządzenie recenzji w postępowaniu o awans naukowy przez osobę, która posiada legitymację do pełnienia funkcji Recenzenta w danym postępowaniu, jest jednym z podstawowych warunków zachowania i przestrzegania norm proceduralnych, pozwalających uznać dane postępowanie za przeprowadzone zgodnie z obowiązującymi przepisami, zawartą umową i obyczajami akademickimi. Ponadto autor recenzji zawsze powinien kierować się zasadami etyki pracownika naukowego, mając przede wszystkim na względzie rzetelność i uczciwość naukową”.

Z pewnością przywołane dobre praktyki Rady Doskonałości Naukowej, a szczególnie ich konkluzja, brzmią obiecująco, jednak dla skuteczności ich wdrożenia warto byłoby rozważyć, czy nie powinny stanowić obowiązku, a nie jedynie zalecenia. Tym bardziej, iż Kodeks Etyki Pracownika Naukowego w pkt. 4.1. definiuje sporządzenie nierzetelnych recenzji jako rażące przewinienie. W pkt. 5.2 z kolei czytamy, iż w przypadku tego typu przewinień rzecznik dyscyplinarny, po otrzymaniu zawiadomienia, zobowiązany jest do wszczęcia postępowania wyjaśniającego z urzędu.

Należy oczekiwać, że osoby podejmujące się recenzowania będą miały świadomość nie tylko zasad sporządzania recenzji, ale ewentualnych konsekwencji za naruszenie prawa powszechnie obowiązującego, zasad etyki oraz dobrych praktyk w zakresie recenzowania. Pozostaje bezdyskusyjne, że w sytuacji naruszenia norm prawnych i etycznych powinny zostać pociągnięte do odpowiedzialności.
<div class="signature">

Dr Monika Mularska-Kucharek,  wiceprezes Fundacji Science Watch Polska

</div>